Evet, 2025. Dijital sessizliğin zirve yaptığı bir yıldı. Hem de ne sessizlik; hükümetlerin kasıtlı olarak dayattığı dijital sessizlik. Access Now ve #KeepItOn koalisyonu en son raporlarını yayınladı ve rakamlar pek iç açıcı değil. 52 ülkede tam 313 kesinti kaydetmişler. Bu bir yazım hatası değil. Peki ya Doğu Avrupa ve Orta Asya? Dijital giyotin onlardan da kaçmadı. Yirmi dokuz kesinti, yedi ülke. Vah vah.
Görülüyor ki yetkililer fazlasıyla yaratıcı olmaya başladılar. Ya da daha doğrusu, fazlasıyla tahmin edilebilir. Seçimler, siyasi çalkantılar, her daim el altında ‘ulusal güvenlik’ bahanesiyle öne sürülen gerekçeler… Bunlar hep bahaneler. Örneğin Rusya, yaygın kesintileri haklı çıkaracak kadar drone tehdidiyle karşı karşıya kalmış güya. Kanıtların ne kadar zayıf olduğuysa ayrı bir konu. Belarus? Başkanlık seçimleri etrafında platformları yavaşlattılar ve engellediler. Şaşırtıcı, değil mi?
Bu durum bir keyifsizlikten çok daha fazlası. Bu ciddi bir mesele. Kritik bilgiler ortadan kayboluyor. Demokratik süreçler tıkınıyor. İnsanların güvenliği? Geçim kaynakları? Hepsi buzluğa kaldırılıyor, hatta daha kötüsü. Bu, kontrolün kör bir aracı ve ürkütücü bir sıklıkla kullanılıyor.
Rusya Başı Çekiyor
Rusya bu yarışta başı çekiyor, hem de hiç iyi anlamda değil. Rapor, kesintilerde ‘keskin bir artış’ olduğunu vurguluyor. Birden fazla bölge etkilenmiş, çoğunlukla da drone saldırılarını engelleme kılıfı altında. Gerekçenin gösterilebilir bir ihtiyaca dayanmadığı gerçeği, açıkçası hakaret niteliğinde.
Demokrasi Kuşatma Altında
Belarus, endişe verici eğilimini sürdürüyor. Ocak 2025 başkanlık seçimleri sırasında platform engellemeleri ve yavaşlatmalar yaşandı. Bölgedeki demokratik emeller için tekrarlanan bir kabus adeta. Denir ya, tarih tekerrürden ibaret değil ama sık sık ona benzer. Belarus’ta ise bu durum oldukça yüksek sesli, dijital bir tekrar.
Mücadele
Ancak her şey kasvetten ibaret değil. Sivil toplum direniyor. Kazakistan’da bu kesintilerin yasalara aykırı olduğunu sorgulayan stratejik davalar görülüyor. İyi. Bir de buna paralel süreçler var. Sivil toplum grupları, kesinti emirlerini uygulayan telekom operatörlerine dava açıyor. Argüman şu: Şirketler insan haklarına saygı göstermeli. Nihayet biri hükümetin emri dışında da onları sorumlu tutmalı.
İşte mevzu burada. Bu şirketler genellikle bağlantı ve insan hakları konusunda büyük laflar ederler. Ama hükümet ‘kapat’ dediğinde, anında uyum sağlarlar. Yasal mücadele, bu iki yüzlülüğü ortaya çıkarmayı hedefliyor.
EEKA’da Kim Susturuldu?
Doğu Avrupa ve Orta Asya bölgesinde Belarus, Kırgızistan, Rusya*, Türkmenistan ve Ukrayna’da kesintiler yaşandı. Ah, bir de dipnot: Rusya’nın sayıları biraz karışık, çünkü Ukrayna Rusya’ya karşı üç kesinti uyguladı. Evet, durum o kadar karmaşık.
*Ve daha da kötüleşemez derken, Mayıs 2025’ten bu yana Rusya genelinde yüzlerce, belki binlerce kesinti yaşandığına dair bilgiler geliyor. Access Now hala doğrulamaya çalışıyor. Yani resmi sayılar gerçek dehşetin bir kısmı olabilir.
Bu durum, açık internet erişimi mücadelesinin teorik bir tartışma olmadığını keskin bir şekilde hatırlatıyor. Bu, günlük bir savaş ve 2025’te kepenkler her zamankinden daha sık indi.
Tarihsel Paralellik Ne Olabilir?
Bakın, bunu daha önce de gördük. Bilginin sıkı denetim altında tutulduğu, yoğun şekilde sansürlendiği ve dış bilgiye erişimin bir hak değil, bir ayrıcalık olduğu Sovyet dönemini düşünün. Hükümetler o zamanlar fiziksel engeller kullanıyordu; devlet kontrolündeki medya, sınırlı seyahat, yabancı yayınları karartma gibi. Şimdi, hiper-bağlantılı dünyamızda, dijital engel sadece modern, daha sinsi bir eşdeğer. Radyo dalgalarını karartmak yerine, bütün ağların düğmesini kapatıyorlar. Amaç – anlatılar ve nüfuslar üzerindeki kontrolü sürdürmek – ürkütücü derecede tutarlı. Sadece 21. yüzyıl teknolojisine bürünmüş durumda. Ve #KeepItOn koalisyonu, bizim modern zaman Samizdat’ımız, ancak çok daha gelişmiş takip ve hukuki güce sahip bir şekilde. Bu, farklı silahlar taşıyan tanıdık bir düşmana karşı verilen bir mücadele.
KeepItOn koalisyonunun yeni raporu, 52 ülkede en az 313 kesintinin uygulandığını ortaya koyuyor. Doğu Avrupa ve Orta Asya’da yedi ülkede internet 29 kez kesildi.
Bu rapor sadece verilerden ibaret değil. Dijital baskının bir dosyası. Ve bilginin özgürce akması gerektiğine inanan herkes için bir çağrı niteliğinde. Sorun, hükümetlerin interneti kontrol edip etmeyeceği değil, bizim onların bunu yapamayacağını nasıl garanti altına alacağımız.
